เรือพระ คืออะไร

สำหรับคนใต้ คำว่า “เรือพระ” ไม่ได้หมายถึงเรือที่พระสงฆ์ใช้เดินทาง แต่หมายถึงพาหนะสำหรับอัญเชิญพระพุทธรูปออกแห่ในวันชักพระ ตัวพาหนะจะเป็นเรือจริงที่ลอยในน้ำ หรือเป็นรถ เป็นล้อเลื่อนที่วิ่งบนถนนก็ได้ ขอเพียงตกแต่งให้มีรูปทรงเป็นเรือ และมีบุษบกประดิษฐานพระพุทธรูปอยู่กลางลำ ก็เรียกว่าเรือพระทั้งสิ้น

แต่ละท้องถิ่นเรียกชื่อต่างกันไปบ้าง ที่จังหวัดสุราษฎร์ธานีเรียกอย่างเป็นทางการว่า “เรือพนมพระ” ส่วนตัวบุษบกเรียกว่า “นมพระ” หรือ “พนมพระ” ขณะที่ตัวประเพณีนั้น ฝั่งสุราษฎร์ธานีนิยมเรียกว่า “ชักพระ” คนทั่วไปจึงมักเรียกเรือพระว่า “เรือชักพระ” ไปด้วย ส่วนสงขลา พัทลุง นครศรีธรรมราช มักเรียกว่า “ลากพระ” ทั้งหมดคือประเพณีเดียวกัน

เรือพระหนึ่งลำจึงเป็นมากกว่าพาหนะ เพราะเป็นทั้งงานพุทธศิลป์ เป็นหน้าตาของวัดและชุมชน และเป็นงานที่คนทั้งหมู่บ้านลงแรงทำร่วมกันปีละครั้ง

ที่มาของเรือพระผูกอยู่กับพุทธประวัติตอนหนึ่ง เล่ากันว่าพระพุทธเจ้าเสด็จขึ้นไปจำพรรษาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์เพื่อแสดงธรรมโปรดพุทธมารดาตลอดสามเดือน เมื่อออกพรรษาแล้วจึงเสด็จกลับสู่โลกมนุษย์ มาถึงประตูเมืองสังกัสสะในเช้าตรู่ของวันแรม 1 ค่ำ เดือน 11

ชาวเมืองที่รอคอยมานานต่างดีใจ พากันมาเฝ้ารับเสด็จและอัญเชิญพระองค์ขึ้นประทับบนบุษบกที่เตรียมไว้ แล้วแห่แหนไปยังที่ประทับ ผู้คนมากันแน่นขนัดจนคนที่อยู่ไกลเข้าไปใส่บาตรไม่ถึง จึงต้องห่ออาหารด้วยใบไม้ส่งต่อ ๆ กันไป บ้างก็โยนเข้าไป — เป็นที่มาของ“ขนมต้ม” ข้าวเหนียวห่อใบกะพ้อทรงสามเหลี่ยม ขนมประจำงานชักพระที่ยังทำกันอยู่ทุกบ้านจนถึงวันนี้

เมื่อพระพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว ชาวพุทธจึงใช้พระพุทธรูปแทนองค์พระพุทธเจ้า อัญเชิญขึ้นบุษบกแล้วแห่ในวันเดียวกันของทุกปี เพื่อรำลึกถึงเหตุการณ์ครั้งนั้น นักวิชาการสันนิษฐานว่าธรรมเนียมการแห่รูปเคารพนี้รับมาจากอินเดีย ซึ่งมีประเพณีแห่เทวรูปของศาสนาพราหมณ์มาก่อน แล้วชาวพุทธนำมาปรับให้เข้ากับความเชื่อของตน ก่อนจะแพร่เข้ามาทางคาบสมุทรภาคใต้ตั้งแต่สมัยโบราณ

ส่วนเหตุที่ต้องเป็น “เรือ” นั้น เข้าใจได้ไม่ยากเมื่อนึกถึงภูมิประเทศของภาคใต้ บ้านเมืองสมัยก่อนตั้งอยู่ริมแม่น้ำลำคลอง การเดินทางหลักคือทางน้ำ การแห่พระจึงเริ่มจากการแห่ทางเรือ เมื่อถนนหนทางเข้ามาแทนที่ ชาวบ้านก็ยังคงรูปทรงเรือไว้ แม้พาหนะจะเปลี่ยนเป็นล้อเลื่อนหรือรถยนต์แล้วก็ตาม

เรือพระที่เห็นจอดให้ชมเพียงไม่กี่วันนั้น เบื้องหลังคือแรงงานของคนทั้งชุมชนเป็นเวลาหลายเดือน บางวัดเริ่มงานตั้งแต่เข้าพรรษา ช่างส่วนใหญ่เป็นพระ เณร และชาวบ้านในละแวกวัด ที่สืบทอดวิชาช่างกันมารุ่นต่อรุ่น

1. ออกแบบ — กำหนดแนวคิดและรูปทรงของปีนั้น วัดที่ส่งประกวดมักเปลี่ยนแบบใหม่ทุกปี
2. ขึ้นโครง — ประกอบโครงไม้หรือโครงเหล็กบนฐานรถ ขึ้นรูปตัวเรือและบุษบก
3. แกะสลักและทำลวดลาย — เดิมใช้ไม้แกะสลักและกระดาษสีฉลุลาย ปัจจุบันนิยมแกะโฟมเพราะเบาและขึ้นรูปได้ละเอียด แล้วลงสี ปิดทอง ติดกระจก
4. ประดับตกแต่ง — ติดธง ฉัตร ดอกไม้ และวางระบบไฟ เพราะเรือพระยุคนี้ต้องสวยทั้งกลางวันและกลางคืน

ช่วงราวสิบถึงสิบห้าวันก่อนวันชักพระ วัดจะเริ่ม“คุมพระ” คือการตีโพนประโคมเป็นจังหวะทุกค่ำคืน เพื่อบอกชาวบ้านว่าใกล้ถึงวันลากพระแล้ว ใครว่างให้มาช่วยกันทำเรือ เสียงโพนคุมพระจึงเป็นเสียงของเทศกาลที่คนใต้คุ้นเคยมาตั้งแต่เด็ก

ในวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 11 ซึ่งเป็นวันออกพรรษา ทางวัดจะอัญเชิญพระพุทธรูปขึ้นประดิษฐานบนบุษบก และมีพิธีสมโภชในตอนค่ำ รุ่งเช้าวันแรม 1 ค่ำ ชาวบ้านจะมาตักบาตรหน้าเรือพระซึ่งมีคติเดียวกับการตักบาตรเทโวของภาคอื่น จากนั้นจึงเริ่มออกลาก

ระหว่างทาง คนลากจะร้องบทกลอนโต้ตอบกันเป็นจังหวะเพื่อให้ออกแรงพร้อมกันและคลายเหนื่อย บทที่รู้จักกันดีคือ “อี้สาระพา เฮโล เฮโล” เรือพระผ่านหน้าบ้านใคร เจ้าของบ้านก็ออกมาทำบุญ นำขนมต้มมาแขวน หรือเข้าร่วมลากต่อไปอีกช่วงหนึ่ง จุดหมายคือสถานที่ชุมนุมเรือพระของเมือง ซึ่งเรือจากหลายวัดจะมาพบกัน

สุราษฎร์ธานีเป็นจังหวัดที่จัดงานชักพระยิ่งใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศ มีชื่องานเต็มว่า “งานประเพณีชักพระ ทอดผ้าป่า และแข่งเรือยาว” จัดต่อเนื่องราวเก้าวันบริเวณริมเขื่อนแม่น้ำตาปี อำเภอเมืองฯ เรือพนมพระจากวัดและหน่วยงานทั่วจังหวัดหลายสิบลำจะมาจอดเรียงกันให้ประชาชนได้ชม ทำบุญ และถ่ายภาพ ทั้งกลางวันและกลางคืน

สิ่งที่ทำให้งานของสุราษฎร์ธานีต่างจากที่อื่นคือพุ่มผ้าป่า ในคืนก่อนวันชักพระ ชาวบ้าน ร้านค้า และหน่วยงานต่าง ๆ จะจัดพุ่มผ้าป่าไว้หน้าบ้านของตน ตกแต่งเป็นฉากเรื่องราวพุทธประวัติ ประดับไฟสวยงามไปทั่วเมือง ผู้คนออกมาเดินชมกันตลอดคืน พอเช้ามืดพระสงฆ์จะออกมาชักผ้าป่าตามพุ่มที่จับสลากได้ จากนั้นจึงเป็นพิธีชักพระทั้งทางบกและทางน้ำ ปิดท้ายด้วยการแข่งเรือยาวในแม่น้ำตาปี

ดูวัน เวลา และกิจกรรมแต่ละวันของปีล่าสุดได้ที่หน้า กำหนดการงานชักพระ สุราษฎร์ธานี 2569

เรือพระสวยขึ้นทุกปีส่วนหนึ่งเพราะมีการประกวด ที่สุราษฎร์ธานี องค์การบริหารส่วนจังหวัดเป็นผู้จัดประกวดเรือพนมพระทางบก รางวัลชนะเลิศเป็นถ้วยพระราชทาน แบ่งประเภทหลักดังนี้

• ประเภทสวยงาม — แยกเป็นขนาดใหญ่และขนาดเล็ก ตัดสินจากความประณีตของงานช่างและความถูกต้องตามแบบแผนศิลปะไทย
• ประเภทความคิดสร้างสรรค์ — เปิดกว้างเรื่องวัสดุและแนวคิด มักได้เห็นเรือพระจากวัสดุพื้นถิ่นหรือรูปแบบแปลกใหม่
• ประเภทขบวนแห่ — ตัดสินทั้งขบวน ตั้งแต่การแต่งกาย การแสดง ไปจนถึงความพร้อมเพรียงของผู้ร่วมขบวน

สำหรับวัดและชุมชน รางวัลเป็นเรื่องรอง สิ่งที่ได้แน่นอนทุกปีคือการที่คนในหมู่บ้านได้กลับมาทำงานร่วมกัน และช่างรุ่นใหม่ได้เรียนวิชาต่อจากช่างรุ่นเก่า